Bushcraft, woodcraft, woodlore, scoutcraft… veel exotische termen waar je hoofd van gaat tollen. Toch hebben ze tegenwoordig allemaal een zeer gelijkaardige betekenis, die het dichtst in de buurt komt van het begrip 'bushcraft' of 'leven in de wildernis'.
In plaats van de etymologische verschillen tussen de Engelse termen uit te leggen (voor de liefhebbers onderaan het artikel), kijken we naar wat ze verbindt: het gaat om vaardigheden en ervaringen die nodig zijn om in de natuur te verblijven, zoals kamperen, jagen, verzamelen, vuur maken, houtbewerking, gereedschap maken, geneeskunde, oriëntatie in het terrein, enzovoort. Bushcraft kan kortstondig (enkele dagen), langdurig (enkele maanden) of een levensstijl (permanent in de natuur leven) zijn. Het zijn in feite de vaardigheden die onze voorouders in staat stelden om zo comfortabel mogelijk in de natuur te overleven. Tegenwoordig zijn het echter meestal vrijetijdsactiviteiten en hobby's.
De waarschijnlijk bekendste popularisator van bushcraft is de Britse instructeur en auteur van boeken Ray Mears, wiens televisieprogramma's erg populair werden en de bekendheid van bushcraft wereldwijd hebben vergroot. Ray Mears wordt vaak vergeleken met een andere Britse popularisator, Bear Grylls. Vergelijkingen gaan echter vaak uit van een verkeerde aanname: terwijl Ray Mears zich richt op bushcraft, is Bear Grylls eerder een meester in overlevingstechnieken (survival), die een ander doel hebben: zo snel mogelijk terugkeren naar de bewoonde wereld, bijvoorbeeld na een vliegtuigongeluk, schipbreuk of wanneer men verdwaald is in de wildernis. Iemand die overleeft, wil dus niet in de natuur zijn, omdat het op dat moment een bedreiging vormt. Bij bushcraft gaat het daarentegen om een zo comfortabel en zelfvoorzienend mogelijk verblijf in de natuur, met gebruik van natuurlijke bronnen en mogelijkheden.
Dat bushcraft niet alleen een discipline is voor ervaren avonturiers, overlevingsexperts en ex-militairen, bewijst Jan Malůšek, een vijfentwintigjarige architectuurstudent uit Brno, die zich in zijn vrije tijd al meer dan zes jaar intensief met bushcraft bezighoudt. Hij vertelde ons over zijn passie en stelde foto's beschikbaar (alle beelden in dit artikel komen uit zijn avonturen):
Hoe zou je bushcraft omschrijven?
Simpel gezegd zie ik bushcraft als het leren kennen van de natuur door middel van ambachten en vaardigheden die ons in staat stellen erin te leven. Naar mijn mening begint het met de beslissing om de beschaving vrijwillig te verlaten en de natuur te gaan verkennen, te leren alle bronnen eruit te putten en die vervolgens te gebruiken om te leven. En omdat onze voorouders dit alles eeuwenlang hebben beoefend en geperfectioneerd, kunnen we zeggen dat bushcraft het bewust eigen maken is van oude ambachten en vaardigheden die voortkomen uit de natuur en weer naar de natuur leiden.
Is bushcraft voor jou eerder een hobby of een levensstijl?
Bushcraft als filosofie komt onvermijdelijk tot uiting in het dagelijks leven. Het gaat over de relatie met de natuur en de wereld. Het gaat over de wens om te ontdekken en te leren, zodat mijn leven voller en gemakkelijker wordt. In de praktijk kunnen we het een hobby noemen als we in de stad wonen en af en toe de natuur in trekken om verschillende technieken uit te proberen. Als ik zelfvoorzienend op een afgelegen plek bij het bos woon, gebruik ik bushcraft, net als mijn voorouders, dagelijks. Dan is het geen hobby meer, maar het leven zelf. En dat wil ik ooit bereiken.
Wat drijft je om tijd buiten de beschaving door te brengen en natuurlijke vaardigheden te leren?
Het zoeken naar rust buiten het lawaai en de drukte van mensen. En het verlangen naar kennis van de echte wereld om mij heen en van mezelf. Niet alleen via een computerscherm en de overtechniseerde westerse beschaving. Een beschaving die in schijnbare welvaart leeft, waar niemand zich afvraagt: waar en hoe leefde, stierf en werd al dat roze vlees in de supermarkt verwerkt? Waar komt het drinkwater uit de kranen vandaan of waar gaat alles heen wat ik zorgeloos in de vuilnisbak gooi?
Voel je je in de natuur meer 'thuis' dan in de stad?
Beide hebben hun charme en ik heb beide nodig voor een gelukkig leven. Als architect probeer ik manieren te vinden om de grens tussen natuur en stad te laten vervagen. Met elke nieuwe plant in een bloembak op het balkon, meubels van massief hout of verzamelde gedroogde kruiden uit de wei, breng ik een stukje pure natuur in mijn (huidige) huis in de stad, en dat maakt me blij. En omgekeerd neem ik tijdens tochten in de natuur graag wat 'hi-tech' uitrusting uit de beschaving mee, die goed van pas komt.
Welke vaardigheden houdt bushcraft in? Wat kun jij allemaal?
Wat ik kan? Momenteel ben ik behoorlijk zeker in het maken van vuur met een vuursteen, overnachten in elk seizoen en terrein, oriëntatie buiten de beschaving, water winnen, werken met technisch klimmateriaal en de basis van bergbeklimmen. Ik heb een jachtmes gesmeed uit gelaagd staal, water, vuur en olie uit berken gewonnen, geleerd om vissen, hazen, konijnen, kippen en vogels te verwerken, en mijn eigen groenten en fruit verbouwd.
Wat ben je nog van plan te leren?
Ik voel me nog steeds een beginner. Er is nog zoveel te leren, uit te proberen en te bewijzen dat ik denk dat ik voor de rest van mijn leven voorzien ben. :-) Ik ben van plan een boog van essenhout te maken (de stam ligt al in de kelder te drogen), technieken voor het maken van vuur met een boogboor en handboor onder de knie te krijgen, en smid-, timmer- en houtsnijwerk te leren. Ik wil actief deelnemen aan het slachten en verwerken van een groter dier (varken, lam, kalf), looien leren en mijn eigen huiden en leer maken, en daar vervolgens nuttige voorwerpen van maken (riem, veldfles, messchede, enz.).
Betekent bushcraft extreme ervaringen op de grens van overleving? Kan iedereen het?
Over het algemeen geldt: je maakt het zo gek als je zelf wilt. :-) Ik durf te zeggen dat bushcraft voor bijna iedereen is. Hoe 'hardcore' je je verblijf in de natuur maakt, is aan jou. Ik denk dat de enige voorwaarde een zekere handigheid is. Wie dat niet heeft meegekregen, kan het echter door geduld en training verwerven. In bushcraft geldt: geef nooit op!
Is leven in de Tsjechische natuur uitdagend?
Het grootste deel van de Tsjechische natuur heeft weinig te maken met echte wildernis. Het enige 'gevaar' van de fauna in onze bossen zijn misschien (overbevolkte) wilde zwijnen, voor wie je toch niet op het menu staat. Tijdens mijn expedities besefte ik ook dat het moeilijk is om echt te verdwalen, want op elke hoek vind je wel een dorp, een boswachtershuis of een afgelegen woning.
Dus je ziet de natuur in Tsjechië niet als gevaarlijk?
Hoe je het bekijkt. De grens tussen 'leven' en 'overleven' is over het algemeen veel kleiner dan we vaak toegeven. Het is genoeg om tijdens een winteruitstapje in het Šumava-gebergte in de rivier te vallen: plotseling heb je doorweekte kleding, alle uitrusting en een defecte mobiele telefoon. De temperatuur daalt 's nachts onder nul en een rustige uitstap verandert in een nachtmerrie. Of in een ruwe, maar versterkende ervaring, als je weet hoe je warm moet blijven en je spullen moet drogen.
Maar dan hebben we het over crisissituaties…
Ja. Als er geen ongeluk gebeurt, kun je over het algemeen zeggen dat de Tsjechische natuur zeer vergevingsgezind is, zelfs voor een onwetende bezoeker. Aan de andere kant hebben we hier een des te betere omgeving om te leren. Er is geen risico dat ik tijdens mijn eerste kampeertocht door een beer word opgegeten of bevries bij -40 °C. :-) En weinig landen ter wereld kunnen bogen op zulke gevarieerde veranderingen tijdens de cyclus van het jaar. Zo kunnen we in Tsjechië in juli bij Litovel of bij de Soutok redelijk een subtropisch oerwoud simuleren en in februari in het Reuzengebergte de omstandigheden van Zweden ervaren. Dat zouden we naar behoren moeten waarderen.
Vertel ons over je meest interessante ervaringen.
Wanneer het je na zonsondergang lukt om met alleen een vuursteen tondel te ontsteken uit een klein nestje gras, dat je als enige boven een halve meter sneeuwlaag hebt gevonden en de hele dag op je eigen lichaamswarmte hebt gedroogd, dan verwarmt dat je hart echt. Het besef dat er geen dag is waarop ik niet fatsoenlijk buiten de beschaving zou kunnen overnachten, geeft ook zelfvertrouwen. Dat kon ik dit jaar in februari bevestigen, toen de temperatuur 's nachts daalde tot -20°C. Rivieren doorwaden, rotswanden afdalen, in boomtoppen klimmen, zich door struikgewas hakken, door modder kruipen… dat alles verlegt je grenzen en laat zien of de natuur je kan stoppen of niet.
Is bushcraft dus een strijd met de natuur, of samenleven in harmonie?
Ik neig naar de tweede optie. Maar men moet zich realiseren dat de natuur als zodanig geen wandeling in het park is. Voedselketens zijn daar het duidelijke bewijs van. Alles in de natuur wordt geboren, leeft, plant zich voort en sterft. Het is een oneindige cyclus. In harmonie met de natuur leven betekent ook doden, kappen, ploegen en houwen. Anders zouden we niet overleven. Ik geloof echter dat alles met een zuiver hart kan worden gedaan. Ik ben daarom van mening dat we in harmonie met de natuur kunnen leven in de mate waarin we haar begrijpen en kunnen bevatten.
Is bushcraft dus milieuvriendelijk?
Dat hangt van elk individu af. Je kunt een hele spar in een boomkwekerij omhakken, of hetzelfde hout verkrijgen door een van de onderste takken van een volgroeide spar af te snijden. Je kunt alle kruiden in een wei plukken als een maaidorser, of elke derde laten staan voor bijen en zelfherstel. Hetzelfde geldt voor vuur. Waarom heeft eeuwenlang niemand (op uitzonderingen na) een verbod op vuur maken in het bos afgekondigd? Omdat mensen met vuur konden werken. Het is geen wonder dat dit verbod tegenwoordig bijvoorbeeld algemeen geldt. Thuis draaien we alleen aan de thermostaatknop van de verwarming onder het raam. Om terug te komen op de vraag… bushcraft is een duurzame manier van leven. Ik neem uit de natuur wat ik nodig heb en alles keert, na gebruik, weer terug naar de natuur. Bushcraft gaat ook over liefde voor de natuur. Als je ervan houdt, zul je ervoor zorgen, niet haar beschadigen. Dus ja, bushcraft is vanuit een mondiaal perspectief duidelijk een van de meest milieuvriendelijke manieren van leven op aarde.
Is het mogelijk om je buiten de natuur met 'natuurlijke vaardigheden' bezig te houden?
Bushcraft, vooral de meer geavanceerde, vereist niet direct de natuur. Integendeel. Een mes smeed je zonder aambeeld en kolen nauwelijks. :-) Natuurlijk, hoe meer je in contact bent met de natuur, hoe gemakkelijker en natuurlijker alles gaat. Je kunt echter op de drempel van je huisje zitten en een boog snijden, een broodoven in de tuin bouwen, of leren klimmen op een kunstmatige muur. Het belangrijkste is hoe je bushcraft benadert, niet waar je het beoefent.
Beoefen je bushcraft alleen?
Ik heb enkele dagen alleen in de natuur doorgebracht met de gedachte hoe geweldig het zou zijn om van alles en iedereen uit te rusten en van de natuur te genieten. Maar ik kreeg de tegenovergestelde ervaring. Eenzaamheid is triest, te stil. Je kunt niemand vertellen hoe leuk je het hier vindt, je kunt met niemand een prachtig uitzicht op de zonsondergang delen. Eenzaamheid sluit een mens af. Sommigen vinden dat misschien prettig, ik niet. Dus niet voor zo'n lange tijd. Bovendien is het goed om met meer mensen op expeditie te gaan, op wie je volledig kunt vertrouwen, al is het maar omdat bushcraft helemaal niet gemakkelijk is en een extra paar handen vaak erg van pas komt. Persoonlijk beoefen ik bushcraft met mijn vrouw (die net zo gepassioneerd is), mijn broer en een paar goede vrienden.
Uit welke bronnen put je?
Het eerste boek waaruit ik leerde, was de "overlevingsbijbel" SAS – Handboek voor overleven van John Wiseman. Uit zijn ongelooflijke kennis put ik vandaag nog steeds. Daarna het boek Overleven! en Vechten! van Lofty Wiseman. Ik heb alle afleveringen van de serie Man vs. Wild van Bear Grylls gedownload, die ik tot op de dag van vandaag met interesse volg en waar ik veel aantekeningen bij maak. Een paar jaar later ontdekte ik op aanraden van een vriend de eveneens beroemde (in Tsjechië iets minder bekende) Ray Mears. De cruciale details waar het succes of falen van elke poging op rust, passen echter meestal niet in de serie. Meer gedetailleerde instructies vond ik meestal op YouTube. Hier zou ik zeker mijn voorbeelden willen noemen: meneer Míla met het kanaal Primitivní dovednosti, Petr Bear of Marek Chlíbek. Ik zou hen graag een keer persoonlijk ontmoeten en "live" bijleren.
Wat betekent het om 'goed' te zijn in bushcraft?
Dat is het prachtige aan bushcraft. De meeste disciplines in de wereld hebben scheidsrechters, commissies of jury's nodig om te beslissen hoe goed je bent in dit of dat. In bushcraft is de enige en strengste rechter de natuur zelf. Ze geeft je niets gratis, je kunt haar niet omzeilen of omkopen. Of je kunt iets en het werkt, of niet. Meestal is er niets daartussenin. En zoals bij alles geldt: alleen door training kun je perfectie bereiken.
Rust bushcraft op kwaliteitsuitrusting en 'moderne' instrumenten, of vertrouw je alleen op natuurlijke bronnen?
Ik ben geen uitgesproken "holbewoner" en draag graag kwaliteitsuitrusting bij me waar je op kunt vertrouwen. Sommige voordelen van kunstmatig vervaardigde uitrusting bereik je met natuurlijke materialen simpelweg niet, hoe goed je ook bent. Maar als je je kleedt in Softshell en Gore-tex, jezelf bewapent met een jet-aansteker, lamp, opblaasbaar slaapmatje en tent, brander met kookgerei enz., weet ik niet in hoeverre je in verbinding staat met de natuur en wat je er werkelijk van leert… Ik geloof in een redelijke middenweg. Katoen wint het bij mij nog steeds in kleding, maar een gore-tex windjack heb ik voor noodgevallen in mijn rugzak, enzovoort. Tegenwoordig keren we via bushcraft terug naar het leven van onze voorouders, maar we zijn er niet afhankelijk van. Daarin zie ik het belangrijkste verschil. Wat we kunnen, kunnen we maken. We kunnen in harmonie met de natuur leven, zuinig, ecologisch, verantwoord, en toch hebben we luxe zoals elektrische energie en alles wat daaruit voor ons voortvloeit. Een strikte terugkeer naar de wortels, evenals een obsessie met moderne technologische verworvenheden, beschouw ik niet als de weg vooruit.
Bijlage - betekenis en oorsprong van termen:
Woodcraft stamt al uit de 14e eeuw uit Engeland en duidt op: vaardigheden verbonden met het verblijf in een bosrijke omgeving, bosbouw en het maken van houten gereedschap. [bron]
Scoutcraft heeft een synonieme betekenis en stamt waarschijnlijk uit de kolonisatie van Amerika in de 18e eeuw. [bron]
Woodlore heeft een synonieme betekenis, het oudste bewaarde verslag is uit het einde van de 19e eeuw.
Bushcraft stamt uit de 19e eeuw uit Australië en duidt oorspronkelijk op: vaardigheden verbonden met het verblijf in de bush (Australisch type landschap). Tegenwoordig synoniem gebruikt aan de voorgaande termen. [bron]
